ايگناتى يوليانوويچ كراچكوفسكى ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )
467
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى )
يونانى و ايتاليايى بوده و او به اقتضاى مولد خود يكى از آن دو زبان را مىدانسته ، 207 كتابى به زبان تركى به وجود آورده كه كاملا مستقل است ، و چون درياى مديترانه را نيك مىشناخته از منابع خويش با هوشيارى و حسن سليقه بهره گرفته و از تجربههاى شخصى نكات بسيار فراوان بر آن افزوده است ، و آنجا كه مطالب كتاب با اطّلاعات شخص او از مكانهاى خاصّ مربوط مىشود اهميت و ارزش فوق العاده دارد . به هر حال از كنجكاوى در كتاب نمىتوان دريافت كه يك اثر روايتى است ، بلكه بيشتر رنگ يك اثر مستقل دارد . 208 به نظر صائب بلوشه ، به هر حال نمىتوان نقشههاى آن را با مكتب سفاقسى ، دريانورد كم ارزشى كه فقط گزارش سواحل را آورده ، مقايسه كرد . 209 كتاب بحريّه در همهء نوشتههاى تركى بىنظير است ، و خود مؤلّف نيز مىگويد كه كتاب براى هموطنان وى بىسابقه است . حاجى خليفه نيز كه در كار جغرافياى دريايى بصيرت داشته بتأكيد مىگويد كه پس از بحريه در اين رشته چيزى همانند آن به وجود نيامده است . 210 در محافل اين دوران نيز دربارهء بحريه گفته شده كه مهمترين اثرى است كه تركان در رشتهء جغرافيا به وجود آوردهاند . 211 بهترين دليل تفوّق پيرى ريس بر معاصران و متأخران اينكه پس از وى كسى پيدا نشد كه در متن كتاب او تجديد نظرى به عمل آورد . اگر ، چنان كه ديديم ، شمار نقشهها بيشتر شده اضافات متن به منظور سازگارى با اوضاع متأخر بسيار ناچيز است و مطالب اساسى كتاب دست نخورده مانده و شايد همين قضيّه موجب شده كه تركان راهنماهاى دريايى خويش را كه به كار دريانوردى شراعى مىخورد همچنان محفوظ داشتند . به خلاف راهنماهاى غربى كه فقط توضيحات مسائل عملى بود و خيلى زود منسوخ شد و به قلمرو فراموشى رفت كتاب بحريه يك اثر معتبر بود و استوار ماند . 212 در مورد اهل خبره كار وارونه بود ، زيرا از نظر آنها نقشهها اهميت اساسى داشت و متن در مرحلهء دوّم بود 213 كه تغيير چندان نيافته بود و گاهى بر قسمت خالى نقشهها ثبت مىشد و احيانا آن را نديده مىگرفتند . 214 تحقيق دقيق نشان داده كه نقشههاى تركى مديترانه كه در قرن هفدهم / يازدهم ه . رسم شده با كار پيرى ريس ارتباط نزديك دارد . 215 عثمانيان قدر كتاب را بدانستند و به مراتب بيشتر از كتاب سيدى على چلبى از آن استفاده كردند . اين قضيّه با توجّه به اهميت منطقهء مورد بحث آن طبيعى مىنمايد . حاجى خليفه در كتاب مفصّل كشف الظنون و تأليف بزرگ جغرافيايى خود جهاننما و نيز در كتاب تاريخ ناوگان عثمانى ، به نام تحفة الكبار ، از آن ياد كرده است . 216 اروپا نيز از آغاز قرن نوزدهم در نتيجهء كوشش ديتس ، خاورشناس محققى كه نخستين اطّلاعات را دربارهء كتاب سيدى على ريس به دست داد ، 217 با آن آشنا شد . به سال 1789 كه سلطان سليم سوّم به تخت نشست ، ديتس يك نسخهء خطّى بسيار نفيس گرانقيمت به دست آورد كه به سلاطين عثمانى تعلّق داشته و شايد